چگونه اختلافى است ؟ و اگر تقابل است ، آيا تقابل بالذات است يا بالعرض ؟ و اگر بالذات است ، كداميك از اقسام چهارگانه تقابل مىباشد ؟ . . . الف - اختلاف واحد و كثير تقابل بالعرض است : اين نظريه‌اى است كه محقق طوسى ( ره ) پذيرفته است ، چنان‌كه گفته است : « و تقابلهما لاضافة العليّة و المعلوليّة و المكياليّة و المكيلية لا لتقابل جوهرى بينهما » : تقابل واحد و كثير به خاطر اضافه ( انطباق ) عليت و معلوليت و مكيال بودن و مكيل بودن بر آنها است نه به خاطر تقابل جوهرى ميان آنها . علامهء حلى ( ره ) در شرح كلام محقق طوسى چنين مىگويد : واحد مقوّم كثير است و مقوم هرچيز تقدم بر آن دارد . بنابراين تقابل واحد و كثير نه تقابل تضايف است و نه تقابل تضاد ، زيرا متضائفان بر يكديگر تقدم ندارند و هيچ‌يك از ضدان هم مقوّم ديگرى نيست و از طرفى واحد و كثير هردو امر وجودى هستند و درنتيجه تقابل آنها نه سلب و ايجاب است و نه عدم و ملكه . پس هيچ‌يك از اقسام چهارگانه تقابل اولا و بالذات درمورد واحد و كثير تحقق ندارد . ولى از آنجا كه بر واحد عنوان عليت و بر كثير عنوان معلوليت منطبق مىگردد ، بنابراين ، به صورت بالعرض ، تقابل تضايف تحقق مىيابد « 1 » . ب - تقابل واحد و كثير نوع پنجمى از تقابل است : اين نظريه را صدر المتألهين ابراز نموده است ، وى پس از بحث گسترده‌اى پيرامون اينكه تقابل واحد و كثير چنان‌كه برخى تصور كرده‌اند كه تقابل آنها بالعرض است نه بالذات ، نيست و نيز هيچ‌يك از اقسام چهارگانه تقابل هم درمورد آنها جارى نمىباشد ، چنين گفته است : ( فظهر ان لا حاصل لما ذكروا فى بيان تحصيل قسم من التقابل فى تقابل الواحد و الكثير ، فيجب عليهم أن يجعلوا له قسما خامسا الا ان المشهور ما ذكرناه من الاقسام الاربعة مع خواصّها و لوازمها » « 2 » : روشن گرديد كه حاصلى

--> ( 1 ) كشف المراد ، ط مصطفوى ، قم ، ص 72 . ( 2 ) اسفار ، ج 2 ، ص 126 .